Onderzoekseenheid Pastoraaltheologie

Inleiding: Globale situering, doelstelling en definitie

Theologisch denken heeft niet alleen gevolgen voor het (geloofs)leven, maar evenzeer wordt het theologische denken gevoed vanuit concrete ervaringen en vanuit het (geloofs)leven van mensen. Theologische reflectie vertrekt niet enkel vanuit het bestuderen van bronnen uit de bijbel of de traditie, of vanuit de systematische reflectie op de eigenheid en normativiteit van het christelijke geloof, maar ook vanuit de reflectie op vormen van geleefde religie en praktijken van hedendaagse mensen. Dat laatste vormt het domein van de pastoraaltheologie.

Pastoraaltheologie is te omschrijven als: “de theoretische en theologische reflectie die bestaat uit de conversatie of de confrontatie tussen de praxis van de hedendaagse mens, het evangelie en de christelijke traditie. Deze conversatie/confrontatie heeft tot doel het handelen te transformeren”.

In de onderzoekseenheid pastoraaltheologie wordt een hermeneutische benadering gehanteerd. Dit model werkt tegelijkertijd inductief (aanknopingspunten vinden in de waarneming of in het levensverhaal) en deductief (confrontatie met het ‘anders-zijn’ van het evangelie of de christelijke traditie). Zo ontstaat een hermeneutische cirkel (c.q. spiraal). Met andere woorden: het gaat over een confronterende interpretatie of een evangelisch-kritische herlezing van het bestaan. De narrativiteit staat hierbij centraal: levens- en bijbelverhaal worden in elkaars licht gelezen.

Pastoraaltheologie is essentieel interdisciplinair en staat voortdurend in contact met het werkveld, zowel re-actief als pro-actief. Daardoor wordt ook op het publieke forum het visionaire karakter van de pastoraaltheologie onderstreept.

De onderzoekseenheid bestaat enerzijds uit een pijler gericht op fundamenteel onderzoek en anderzijds uit een pijler die drie centra omvat met een aandacht voor de vertaalslag naar pastorale zorg, geloofscommunicatie en liturgie.

1. Fundamenteel onderzoek

Binnen de onderzoekseenheid pastoraaltheologie wordt aan het bovenstaande vorm gegeven vanuit de vier dimensies van het pastoraal handelen van de kerk: geloofsopvoeding en -communicatie (kerygma); symbolen en rituelen (leiturgia, sacramenten); pastorale zorg en sociaal engagement (diakonia) en identiteit en gemeenschap (koinonia). Binnen elk van deze vier dimensies worden concrete praktijken theologisch onderzocht (empirisch en hermeneutisch) en worden normatieve uitspraken gedaan met het oog op het pastorale handelen. Pastoraaltheologie wordt als een beschrijvende en normatieve handelingswetenschap opgevat. Binnen deze vier terreinen vormt de praxis van mensen het uitgangspunt van theologische reflectie.

1. Kerygma: geloofsopvoeding en -communicatie

In het onderzoek staat de vraag centraal hoe levensbeschouwing, en meer in het bijzonder de christelijke geloofstraditie in een plurale context gecommuniceerd kan worden, in de context van gezinnen, lokale kerkgemeenschappen, scholen en de samenleving in het algemeen. Aandacht wordt zowel gegeven aan geloofscommunicatie zowel in kerkelijke contexten (catechetiek) als in de context van de school (godsdienstpedagogiek). Het uitgangspunt vormt het hermeneutisch-communicatief model voor geloofsopvoeding dat fundamenteel onderzocht wordt (grondslagenonderzoek: fundamentele catechetiek en godsdienstpedagogiek) en dat vertaald wordt in catechetisch en godsdienstdidactisch handelen (implementatieonderzoek).

De verschillende sectoren zijn:

  • Godsdienstonderwijs
  • Catechese
  • Geloofsopvoeding op school (schoolpastoraal), gezin en parochie
  • Geloofscommunicatie en (multi)media (THOMAS)
  • Christelijke antropologie
  • Interreligieuze dialoog en interreligieus leren
  • Opvoeding ‘na Auschwitz’
  • Identiteit van de katholieke school
Doctoraatsprojecten

2. Leiturgia: symbolen, rituelen, liturgie en sacramenten

Onder deze noemer ressorteert het wetenschappelijke onderzoek in de domeinen van de liturgiestudie, de sacramentenleer, de symbooltheorie, de rituologie en de theologie van de liturgie. Centraal staat de vraag naar de wijze waarop mensen hun geloof vieren en het uiten door middel van een veelheid van symbolische en sacramentele uitdrukkingswijzen. Bijzondere aandacht wordt besteed aan de fundamentele reflectie over de inhoud van wat in liturgie en sacramenten gevierd wordt, gegeven de geseculariseerde samenleving en de geglobaliseerde wereld waarin wij leven.

Enkele belangrijke sectoren zijn:

  • Fundamentele sacramentologie
  • Theologie en liturgie van de eucharistie
  • Theologie en liturgie van doopsel en vormsel
  • Theologie en liturgie van de sacramenten van heling (verzoening en
  • ziekenzalving) en hun antropologische onderbouw (menselijke gebrokenheid, kwaad en lijden)
  • Theologie en liturgie van de sacramenten van zending: huwelijk en wijding
  • Antropologische basis van liturgie en sacramenten: symbolen, rituelen...
  • Geschiedenis van de liturgie en van de sacramententheologie
  • Het liturgisch jaar
  • Liturgie en verkondiging; liturgie en bijbel; homiletiek
  • Liturgie/sacramenten en de kwestie van de inculturatie
  • Liturgiewetenschap
Doctoraatsprojecten

3. Diakonia: zorg en sociaal engagement

Onderzoek: Het ‘diaconie’-onderzoek betreft de hermeneutische theorievorming met betrekking tot het zorgend, dienstverlenend en maatschappelijk handelen van de kerk. Dit handelen kan zich richten zowel naar het binnenkerkelijke als buitenkerkelijke veld. ‘Diaconie’ omvat zowel het individuele pastoraat (poimeniek) als pastoraat met groepen en de reflectie op het sociale handelen van de kerk.

De verschillende sectoren zijn:

  • Ziekenhuispastoraat
  • Pastoraat met mensen met een handicap
  • Pastoraat met oudere mensen
  • Pastoraat in de psychiatrie
  • Pastoraat bij kinderen
  • Gevangenispastoraat
  • Pastoraat in contexten van armoede
  • Huwelijks- en gezinspastoraat
  • Jeugd- en schoolpastoraat
  • Mediapastoraat
  • Kerkelijke sociale bewegingen
Doctoraatsprojecten

4. Koinonia: identiteit en gemeenschap

Het begrip koinonia omspant als het ware het kerygma, de leiturgia en de diakonia. Als kerygma, leiturgia en diakonia een gelijkzijdige driehoek vormen, dan is de koinonia een cirkel in stippenlijn rond de driehoek. Op die manier houdt de koinonia (of: gemeenschapsopbouw) de drie dimensies in evenwicht en 1. lijnt een mensbevorderende kerkgemeenschap af van sectaire groepsvorming. 2. Ze draagt ook bij tot een authentieke christelijke identiteit, waarbij kennis, vieren en inzet op elkaar betrokken zijn. 3. Omdat de cirkel in stippenlijn gedacht moet worden, is de dialoog tussen kerk en wereld er een essentieel element van.

Afbakenend kunnen we volgende deelvelden onderscheiden:

  • De vorming van een christelijke identiteit
  • De opbouw van kleine christelijke gemeenschappen c.q. parochies e federaties
  • Reflectie over de identiteit van de pastor en andere plaatselijke leidinggevenden van gemeenschappen
  • De wisselwerking tussen plaatselijke gemeenschappen en de rooms-katholieke kerk
  • De dialoog met de wereld c.q. evangelisatie
Doctoraatsprojecten:

2. Drie Centra: Het Liturgisch Instituut, het Centrum Academische lerarenopleiding en het Academisch Centrum voor Praktische Theologie

1. Het Liturgisch instituut

Het Liturgisch Instituut is een samenwerkingsverband tussen de faculteit Theologie en Religiewetenschappen en de abdij Keizersberg. Het staat in voor de redactie van het tijdschrift Questions Liturgiques/Studies in Liturgy en verzorgt een tweejaarlijks internationaal liturgisch colloquium.

2. Het Centrum Academische Lerarenopleiding

De onderzoekseenheid pastoraaltheologie beschikt over een pedagogisch programma voor het vak rooms-katholieke godsdienst: de academische lerarenopleiding (SLO godsdienst). Het programma kan gespreid worden over verschillende studiejaren. Het diploma van de SLO godsdienst is noodzakelijk om in het secundair onderwijs vast benoemd te kunnen worden als godsdienstleerkracht. De lerarenopleiding is gedeeltelijk ingedaald in het basisprogramma. Concreet wil dit zeggen dat vakken uit het programma van de lerarenopleiding ook kunnen meetellen in het bachelorprogramma (derde bachelor of verkorte bachelor) en in het masterprogramma.

Het Centrum Academische Lerarenopleiding doet fundamenteel en empirisch onderzoek en implementatieonderzoek, zoals onderzoek naar de identiteit van katholieke scholen of naar methoden voor nieuwe leermiddelen godsdienst.

Binnen het Centrum Academische Lerarenopleiding is een communicatiemiddel naar binnen en naar buiten ontwikkeld, namelijk THOMAS, dat ICT-resources voor geloofscommuncatie aanbiedt: www.godsdienstonderwijs.be.

Voor meer info over de verschillende deelgebieden kan u terecht op:

3. Het Academisch Centrum voor Praktische Theologie

Het Academisch Centrum voor Praktische Theologie heeft als kernopdracht de professionalisering en vorming op academisch niveau van al wie actief is in het pastoraat. Het Centrum beoogt een wetenschappelijk verantwoorde en praktijkbetrokken toerusting van de pastores (in opleiding) en andere geëngageerden, zodat zij met de nodige deskundigheid hun zending of dienst binnen de kerk kunnen vervullen.

Het vormingsaanbod steunt op drie pijlers: een (praktisch) theologische en multidisciplinaire theoretische vorming, praktijkervaring en reflectie hierop, en een christelijke spirituele vorming. Het Centrum heeft oog voor de praktijkervaringen en de vragen uit het pastorale werkveld en brengt deze in dialoog met wetenschappelijk onderzoek en academische reflectie in theologie en menswetenschappen. In functie van zijn opdracht wenst het Centrum stimulansen te geven aan praktisch-theologisch onderzoek en aan uitwisseling, debat en dialoog over vragen die leven in kerk en samenleving. Op deze wijze wil het Centrum bijdragen aan antwoorden op de huidige uitdagingen in het pastoraat.

Het Centrum bouwt zijn aanbod uit in overleg met de andere vormingsverantwoordelijken voor het pastoraat in de Vlaamse kerk enerzijds, en met pastores uit de verschillende pastorale werkvelden anderzijds. Het Centrum stimuleert daarom de ontwikkeling van verschillende expertisenetwerken waarin pastores, vormingsverantwoordelijken en academici samenwerken.

Het Academisch Centrum voor Praktische Theologie neemt naast vorming en opleiding ook initiatieven die praktisch theologisch onderzoek en de verspreiding ervan bevorderen.
De stuurgroep van het Academisch Centrum voor Praktische Theologie verzorgt de redactie van twee reeksen: Leuvense Cahiers Voor Praktische Theologie en Leuvense Studies voor Praktische Theologie, Halewijn. In de ‘Cahiers’ verschijnen bijdragen voor breed publiek, terwijl de ‘Studies’ een iets gespecialiseerder publiek beogen en uitdrukkelijk het onderzoek in de praktische theologie willen bevorderen.
Daarnaast worden studiedagen en internationale congressen ingericht.

Voor meer info, zie www.theopraxis.eu

3. Drie leerstoelen

1. Leerstoel Kanunnik Triest (Prof. A. Liégeois)

De leerstoel is gericht op pastoraat in de gehandicaptenzorg en de geestelijke gezondheidszorg. Naast deze specifieke focus besteedt de leerstoel ook aandacht aan het brede domein van zorgpastoraat en zorgethiek, de professionele ethiek van de pastor en de christelijke identiteit van zorgvoorzieningen. De Broeders van Liefde, gesticht door kanunnik Triest, zijn schenker van de leerstoel.

Website Broeders van Liefde:

2. INTAMS. Chair for the Study of Marriage & Spirituality (Prof. T. Knieps)

De leerstoel werd in 2005 opgericht door de International Academy for Marital Spirituality (INTAMS), een internationale non-profit organisatie die de studie van en de dialoog over het huwelijk als Leitbild en concrete levensvorm in kerk en maatschappij wil stimuleren en bevorderen. INTAMS biedt aan onderzoekers en veldwerkers een internationaal platvorm en netwerk voor de uitwisseling en kruisbestuiving van wetenschappelijke en praktische expertise. Vanuit deze doelstelling wil de leerstoel enerzijds via onderzoek en onderwijs het academische discours over het huwelijk en aanverwante thema’s versterken en anderzijds ten dienste staan voor het relatie-, huwelijks- en gezinspastoraat.
INTAMS staat in voor de redactie van het tijdschrift INTAMS Review: Journal for the Study of Marriage & Spirituality.

Website: http://www.intams.org

3. Leerstoel ten behoeve van het Pastoraat bij Doven en Slechthorenden (Prof. M. Broesterhuizen)

Deze leerstoel is tot stand gekomen op basis van een convenant tussen de KU Leuven en de International Catholic Foundation for the Service of Deaf Persons (ICF). ICF biedt ondersteuning aan mensen die betrokken zijn bij het dovenpastoraat. Een van de wijzen waarop dit gebeurt , is door de leerstoel ten behoeve van het pastoraat bij doven en slechthorenden. Deze heeft als doelstellingen academische reflectie op het dovenpastoraat, onderwijs over de centrale thema’s in het dovenpastoraat, en wetenschappelijk onderzoek naar het dovenpastoraat te verrichten.

4. 10 sleutelpublicaties

  • BROESTERHUIZEN, M., Faith in Deaf Culture, in Theological Studies 66 (2005) nr. 2, 304-329.
  • DEPOORTERE, K., Typologie van het permanente diaconaat, in J. VAN DER VLOET & R. VANDEBROEK (eds.), Het permanent diaconaat op zoek naar zichzelf. 35 jaar diakens in Vlaanderen (Leuvense Cahiers voor Praktische Theologie, 5), Antwerpen, Halewijn, 2006, 129-147.
  • DILLEN, A., Encourager la spiritualité chez les enfants: à la recherche du don mutuel entre parents et enfants, in Counseling et spiritualité/Counselling and spirituality 26 (2007) nr. 1, 125-142.
  • GELDHOF, J., Revelation, Reason and Reality. Theological Encounters with Jaspers, Schelling and Baader (Studies in Philosophical Theology, 39), Leuven/Paris/Dudley, MA, Peeters, 2007.
  • GEYBELS, H., De zegening in fenomenologisch perspectief. Essay van postmoderne sacramento-theologie, in Jaarboek voor Liturgie-onderzoek (2001) 37-72.
  • KNIEPS-PORT LE ROI, T. & SANDOR, M. (eds.), Companion to Marital Spirituality (Studies in Spirituality Supplements, 18), Leuven, Peeters, 2008.
  • LIÉGEOIS, A. (ed.), Schroomvol nabij. Pastorale begeleiding bij euthanasie (Leuvense Cahiers voor Praktische Theologie, 6), Antwerpen, Halewijn, 2008.
  • POLLEFEYT, D. (ed.), Interreligious Learning (BETL, 201), Leuven, Peeters, 2007.
  • POLLEFEYT, D. & LOMBAERTS, H. (eds.), Hermeneutics and Religious Education (BETL, 180), Leuven, Peeters, 2004.
  • STEEN, M. (ed.), Meer dan een preek (Leuvense Cahiers voor Praktische Theologie, 4), Antwerpen, Halewijn, 2006.