Hout in boeken, houten boeken en de fraaye konst van houtdraayen - Studiebundel

Voor de inhoudstafel van deze rijk geïllustreerde studiebundel volledig in het Nederlands opgesteld en voorzien van samenvattingen van ieder artikel in het Frans en het Engels, klik hier. Indien u dit boek wenst te bestellen aan de vordelige intekenprijs van 60 euro (tot 31.12.2007) of een digitale facsimile van het boek van Charles Plumier over de draaikunst uitgegeven te Parijs in 1706 (PDF formaat op CD-Rom, enkel voor PC), >klik hier.

Uitgangspunt van dit project is de ontsluiting van de rijke verzameling Oude Drukken van de Maurits Sabbebibliotheek (Faculteit Godgeleerdheid, KULeuven) in verband met het gebruik van hout in boekbanden en als illustratiemateriaal in boeken van de 15de en 16de eeuw. Extra aandacht wordt hier, in België, voor het eerst geschonken aan technisch en dendrochronologisch onderzoek evenals aan schade en restauratietechnieken van de houten platkernen rond handschriften, maar ook aan zeemleren beschermruggen van 16de en 17de eeuwse missalen en andere liturgische boeken gebonden op zware berderen. Het technisch onderzoek van berderen wordt voorafgegaan door een uitleg van dendrochronologie en haar toepassingen op kunstvoorwerpen.

Hout werd ook gebruikt voor het drukken van tekst en/of illustraties in blokboeken vooraleer Gutenberg de techniek van de losse lettertekens uitvond. Blokboeken worden belicht aan de hand van enkele concrete casestudies, zoals de Historia Sanctae Crucis (Geschiedenis van het Heilige Kruis), het Boec van den Houte en de Grote Passie van Christus, een indrukwekkende xylografische druk van ca 1490. Houtsneden gebruikt in Overijsselse drukkerijen van het einde van de 15de eeuw en in de Antwerpse Officina Plantiniana in de tweede helft van de 16de eeuw komen ook aan bod. De problematiek van de conservatie van drukhoutblokken in musea sluit op voortreffelijke wijze aan bij dit onderwerp.

Op het einde van de 18de en in het begin van de 19de eeuw maakten enkele beroemde Europese botanici houten boeken als hulpmiddel om boomsoorten, hun bladeren, vruchten en zaad te herkennen. Zo ontstonden xylotheken van enkele tientallen tot zes à zevenhonderd boekdelen of boomboeken. Enkele houten boeken uit een moderne xylotheek worden op de tentoonstelling getoond. Xylaria zijn echter verzamelingen van houtstalen waarvan de tweede grootste collectie ter wereld, die van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika te Tervuren, voorgesteld wordt. Lebendiges Holz is een moderne houtverzameling die met veel vakkennis door Volkmar Zimmer opgebouwd werd. Als houtdraaier heeft hij de vorm van ronde en platte snuifdoosjes aan zijn vijfhonderd houtstalen gegeven. Uit de privé verzameling van een kunstige Brabantse houten hoedendraaier uit Diest zal "Haute couture" tijdelijk naar de tentoonstelling in de Maurits Sabbebibliotheek verhuizen. Dit is een originele samenstelling van verschillende houtsoorten en de hoed is slechts één van zijn talrijke sierlijke creaties.

Embleemboeken bestaan uit zinnebeeldige etsen met spitsvondige en spirituele commentaren en gedichten. In 1627 verzorgde het Antwerpse Jezuïetencollege een uitgave van dergelijke emblemen. Het Typus mundi (wereldbeeld) bevat een afbeelding van een symbolische wipdraaibank met talrijke verwijzingen naar de passie van Christus en naar de zuivering van de wereld. Een verzameling etsen met afbeeldingen van taferelen uit het Oude en Nieuwe Testament samengebracht en uitgegeven in boekvorm onder de naam Theatrum biblicum (Bijbels theater) werd uitgegeven door Nicolaus Visscher in 1650. Een van die taferelen toont Maria Magdalena die de voeten van Christus zalft ten huize van Simon de farizeeër. Een disgenoot zit op een typisch Vlaamse houten driepoot of schamel. Deze twee afbeeldingen werden voor ons een aanleiding om de Vlaamse Gilde van Houtdraaiers bij dit project te betrekken. Twee van haar afdelingen werken hieraan mee. In Limburg werd ijverig door drie houtdraaiers aan de bouw van een replica in eikenhout van de "engeltjesdraaibank" gewerkt, weliswaar een "wereldpremière". Wij tonen hier een sfeerfoto en een foto van deze draaibank. In Vlaams-Brabant spanden een achttal leden zich samen om de onderdelen van een fraaie schamel in essenhout te draaien. Deze beide replica’s krijgen de nodige aandacht op de tentoonstelling maar worden ook op cultuurhistorisch vlak belicht. Een schamel uit het erfgoed van het Openluchtmuseum van Bokrijk wordt ook als voorbeeld bij dit onderzoek betrokken. De werking en de traditie van een wipdraaibank wordt door de eeuwen heen, tot heden zelfs, door de Engelse houtdraaier Stuart King uitgelegd.

Zelfs een theologische bibliotheek bewaart een handleiding over houtdraaien, nl l'Art de tourner en perfection van de Franse kloosterling Charles Plumier (editie van 1706). Het ontstaan van dit boek wordt hier voorgesteld. De techniek van het draaien van een ster in een bol en van Chinese bollen wordt voorgesteld en geïllustreerd met enkele creaties van Limburgse en Vlaams-Brabantse houtdraaiers. De kunst van ornamentdraaien komt ook ruim aan bod in Plumiers boek: het was een blijk van geestelijke ontwikkeling en van een gevoel voor kunst die zeer hoog aangeschreven was bij de adel en aan koninklijke hoven. Een uitzonderlijke bruikleen van een guillocheerdraaibank uit de collectie van Arthur Vandendorpe (Brugge) en van enkele 17de en 18de eeuwse kunstwerken vervaardigd op een ornamentdraaibank verfraaien zowel boek als tentoonstelling.

Een onderdeel van het onderzoek bestrijkt ook een ander gebruik van hout in verband met boeken. Tijdens het Ancien Régime, nadat een boek van de drukpers kwam, moest het nog ingebonden worden. De gedrukte katernen werden dan in houten kisten of in boekentonnen naar de boekbinder, naar klanten of naar boekenbeurzen zoals die van Frankfurt vervoerd.
In de Joodse traditie wordt de Tora op twee levensbomen opgerold. De 19de eeuwse Tora van de Maurits Sabbebibliotheek is opgerold op twee stokken in esdoorn en voorzien van schijven in olijfhout. Twee kleinere Estherrollen op een gedraaide houten drager worden ook voorgesteld. Lezen gaat ook niet zonder hulpmiddelen zoals Jad’s (lees- of aanwijsstokjes) voor de Tora en boekenraderen uit de 16de en 17de eeuw.

Tijdens de eredienst wordt de Bijbel en andere liturgische boeken op een lezenaar geplaatst. Twee 18de eeuwse lezenaars uit Brabant worden tentoongesteld: een eenvoudig model met gedraaide balusters en een traditionele adelaar op een gedraaide aardbol.

Een bijzondere opklapbare lezenaar van ca 1500 uit de Sint-Gertrudiskerk van Leuven zal uitzonderlijk uitgeleend worden in het kader van dit project. Hij is samengesteld uit gedraaide balusters.

In middeleeuwse scriptoria van kloosters werden lezenaars vaak gebruikt voor het kopiëren van handschriften.

Vanuit de abdij van Echternach (Groothertogdom Luxemburg) komt een eigenaardige imaginaire onclick="window.open(this.href,'','resizable=no,location=no,menubar=no,scrollbars=no,status=no,toolbar=no,fullscreen=no,dependent=no,width=640,height=480,left=10,top=10,status'); return false">lezenaar die gebouwd werd na een diepgaand onderzoek van miniaturen uit handschriften vervaardigd in het scriptorium van deze abdij.

Boeken lezen, boeken bekijken in een serene en kunstige sfeer: een waaier van sierlijke hedendaags houtdraaiwerk (foto1, foto2, foto3, foto4, foto5, onclick="window.open(this.href,'','resizable=no,location=no,menubar=no,scrollbars=no,status=no,toolbar=no,fullscreen=no,dependent=no,width=640,height=480,left=10,top=10,status'); return false">foto6) uit eigen Vlaams-Brabantse en Limburgse bodem versiert zowel de tentoonstellingsruimte als de catalogus.

Een meertalige lijst van de op de tentoonstelling aanwezige houtsoorten samengesteld door het Houtstudie Centrum te Mortsel sluit het boek af en helpt de niet-Nederlandstalige bezoekers en lezers met de identificatie ervan.